Fotel przy kominku

Musimy porozmawia� o Kevinie

dijkstra-jg@NOSPAM.gazeta.pl — Mon, 14 May 2012 00:12:17 +0200

W tym przypadku tytu� recenzji jest taki sam, jak tytu� filmu, bo rzeczywi�cie powinni�my o tym ch�opcu porozmawia�.

Tytu�owy Kevin to dziecko „z piek�a rodem”. W przemy�lny spos�b maltretuje swoje otoczenie, szczeg�lne z�o�liwo�ci kieruj�c wobec matki, kt�ra od pewnego momentu jest zdruzgotana ca�� sytuacj�. Ma to wp�yw na ma��e�stwo rodzic�w Kevina ulegaj�ce powolnemu rozk�adowi. Ojciec jest przekonany, �e problemy wynikaj� z manii prze�ladowczej, kt�ra dotkn�a jego �on�, bowiem wobec niego Kevin ma zawsze u�miechni�t� i �yczliw� twarz.

Film porusza bardzo rzadko zauwa�an� kwesti�. Najcz�ciej zwraca si� uwag� na toksycznych rodzic�w odpowiedzialnych za r�ne patologie w p�niejszym �yciu dzieci i jest to generalnie s�uszne. Problem w tym, �e medal ma te� drug� stron�, pokazan� w tym filmie. To dzieci maltretuj�ce psychicznie rodzic�w. Kochaj�cy, opieku�czy wobec swoich dzieci s� �atwo podatni na r�nego rodzaje manipulacje z ich strony. W sytuacji, kiedy trafi im si� takie diabl�tko, jak Kevin, s� bezradni. Nie wyrzekn� si� przecie� swojego dziecka. Co wi�cej, czuj� si� winni zaistnia�ej sytuacji, tak jak matka Kevina pokornie znosz�ca wszystkie upokorzenia.

Pojawia si� jednak kluczowe pytanie: czy rodzice s� zawsze odpowiedzialni za to, jak wyros�a ich pociecha? Czy agresywne, z�o�liwe dziecko mo�e si� przytrafi� rodzicom w spos�b przez nich ca�kowicie niezawiniony? Zar�wno film, jak i obserwacja r�nych sytuacji �yciowych wydaj� si� potwierdza�, �e nie zawsze rodzice s� odpowiedzialni za to, jak funkcjonuje ich dorastaj�ce, doros�e dziecko. Czy jednak na pewno? Nie potrafi� odpowiedzie� jednoznacznie, bez wahania.

Psychologowie podpowiadaj� wszak, �e to rodzice maj� przemo�ny wp�yw na to, jakim cz�owiekiem staje si� ich dziecko. Z drugiej strony bardzo przyzwoitym, prawym, troskliwym rodzicom przytrafiaj� si� toksyczne dzieci. Tak, tak, dzieci te� mog� by� toksyczne. Ostatecznie pozostaj� tu w pewnej bezradno�ci poznawczej.

W ka�dym razie, film jest bardzo ciekawy, stawiaj�cy pytania. Na dodatek fenomenalna gra Tildy Swinton w roli matki. Jej zn�kana, pokorna twarz osoby do�wiadczonej przez �ycie pozosta�a na d�ugo w mojej pami�ci. 8/10 i zaliczam do si� sensu.

Musimy porozmawia� o Kevinie, re�. Lynne Ramsay, USA, polska premiera stycze� 2012.

Rozstanie, czyli Oscar zas�u�ony

dijkstra-jg@NOSPAM.gazeta.pl — Sun, 6 May 2012 17:13:44 +0200

Jeden z najlepszych film�w, jakie widzia�em.

Nader, m�czyzna zasadniczy i honorowy, po rozstaniu z �on� zatrudnia pomoc domow�. Na skutek splotu r�nych wydarze�, wyrzuca j� z pracy i wypycha za drzwi tak nieszcz�liwie, �e dochodzi do poronienia i kobieta traci dziecko. Dochodzi do rozprawy s�dowej, w kt�rej najwa�niejsze jest pytanie, czy Nader wiedzia�, �e kobieta jest w ci��y, czy nie, bo od tego zale�y wyrok w sprawie utraty dziecka. Nader twierdzi, �e nie wiedzia�, jego c�rka jednak podejrzewa, �e k�amie. Nie wiadomo, czy poszkodowana Razieh te� m�wi prawd�, czy wypchni�cie jej za drzwi rzeczywi�cie spowodowa�o poronienie. Razieh ma co� do ukrycia, bo rozpocz�a prac� u obcego m�czyzny nie informuj�c o tym swojego zapalczywego m�a.

Do�� szybko okazuje si�, �e kluczowa nie jest prawdom�wno�� g��wnych antagonist�w. Ka�da z postaci, ma powa�ne etyczne powody, by nie m�wi� ca�ej prawdy. Na dodatek na ich postaw� wp�yw maj� ich relacje rodzinne, naciski ma��onk�w, troska o dzieci. Bohaterowie ci�gle dokonuj� powa�nych wybor�w moralnych, staj� wobec konfliktu r�nych warto�ci, podlegaj� presji najbli�szych, na kt�rych zdaniu im bardzo zale�y. W efekcie otrzymujemy precyzyjnie zarysowany obraz ludzi zmagaj�cych z podstawowymi, fundamentalnymi problemami etycznymi, ale jednocze�nie pragn�cymi zachowa� elementarn� uczciwo��. Postacie wyst�puj�ce w filmie pojmuj� j� odmiennie – m�czy�ni s� bardziej zasadniczy, honorowi, kobiety bardziej nakierowane na ochron� warto�ci rodzinnych, ale dla nich wszystkich kluczow� rzecz� jest zachowa� si� zgodnie z wyznawanymi warto�ciami. Jak bardzo ten obraz r�ni si� od p�ytkich film�w akcji rodem z Hollywood! Wzrusza widz�w, uruchamia empati� wobec bohater�w tak dzielnie zmagaj�cych si� z niemo�liwymi do dobrego rozwi�zania dylematami i jednocze�nie wywo�uje (w ka�dym razie powinien) w nich r�ne refleksje, w tym tak�e i takie: a jak ja bym zachowa� si� w danej sytuacji.

Iran jest krajem cenzury, �rodowisko filmowe podlega r�nym represjom, do uwi�zienia re�yser�w w��cznie. W wi�zieniu znalaz� si� Jafar Panahi , represjom podlega� Abbas Kiarostami (Z�ota Palma w Cannes za Smak wi�ni), czy rodzina filmowa Makhmalbaf. Ci�ko powiedzie�, na ile obraz ira�skiego spo�ecze�stwa jest prawdziwy. W Iranie film wywo�a� dyskusje polityczne, poniewa� zosta� odebrany jako moralitet m�wi�cy o powszechno�ci k�amstwa w spo�ecze�stwie, podczas gdy ca�y �wiat odebra� go jako subteln� dyskusje o czysto ludzkich, prywatnych sprawach. Prawdopodobnie dobre s� obie perspektywy.

Rzeczywi�cie g��wni bohaterowie k�ami�, to fakt. Ale po pierwsze czuj� z tego powodu dyskomfort moralny, nie jest to dla nich zachowanie banalne, po wt�re za ich �garstwem stoj� istotne powody, po trzecie za�, gdy dochodzi do finalnych rozstrzygni��, m�wi� prawd�. Z mojej perspektywy problem prawdom�wno�ci jest drugorz�dny, znacznie wa�niejsze jest pewne napi�cie etyczne, konflikty pomi�dzy warto�ciami, kt�re ostatecznie trzeba wybra�. Co z tego, �e r�ne zasady si� nawzajem wykluczaj� lub konfliktuj�, ale bohaterowie walcz� o to, co wed�ug nich jest s�uszne i dobre. Ponadto film pokazuje ca�� galeri� r�nych postaw �yciowych, daj�c przebogaty materia� do refleksji nad r�nicami pomi�dzy kobietami i m�czyznami, miedzy lud�mi religijnymi a oboj�tnymi, mi�dzy postawami fundamentalnymi a pragmatycznymi.

Ciekawe jest r�wnie� muzu�ma�skie rozumienie religijno�ci. Kobieta, zatrudniona jako opiekunka, zanim pomo�e si� przebra� starcowi, ale przecie� m�czy�nie, dzwoni do imama z pro�b� o rad�, czy jest to zgodne z prawem muzu�ma�skim. Ta sama kobieta, kiedy przyjdzie jej przysi�ga� na Koran, wycofa si� ze swoich nieprawdziwych zezna�. Dla ze�wiecczonego cz�owieka Zachodu wszystko to wygl�da dziwnie, ale w istocie jest du�o bli�sze prawdziwej etyce ni� wizja idola zachodniej inteligencji Woodego Allena, w kt�rej ka�dy z ka�d�, bez zobowi�za� i bez refleksji.

Ten bardzo ciekawy i pobudzaj�cy film powsta� w kraju, gdzie rz�dzi cenzura. Najciekawsze polskie filmy Kie�lowskiego czy Falka powsta�y r�wnie� w warunkach bardzo ograniczonej swobody tw�rczej. Czy jest to jaka� zasada? Mo�e sztuka musz�ca si� przebija� przez polityczne restrykcje szlachetnieje, a niczym nie ograniczona wolno�� tylko pozornie sprzyja sztuce wik�aj�c j� w banalno��? A mo�e wszechogarniaj�ca w krajach demokratycznych poprawno�� odbiera sztuce ogie� zaanga�owania? Nie wiem, ale pewn� prawid�owo�� jednak dostrzegam.

Ocena 10/10 i bardzo, bardzo polecam osobom wra�liwym na los cz�owieka uwik�anego w dylematy egzystencjalne, moralne, religijne.

Rozstanie, re�. Asghar Farhadi, Iran 2011

Londy�czycy, Czerwony ksi��e i Szpiedzy Watykanu

dijkstra-jg@NOSPAM.gazeta.pl — Sat, 28 Apr 2012 19:49:26 +0200

Ksi��ka dla os�b, kt�re z problematyk� polskiego rz�du emigracyjnego czy stosunk�w polsko-angielskich podczas ostatniej wojny dot�d si� nie styka�y. Historycy raczej nie powinni si�ga� po t� pozycje. Ciekawa, dobrze napisana popularyzacja, �atwa w czytaniu, niekiedy dowcipna, niekiedy refleksyjna. I na tym poprzesta�my –� 6/10.

Wart polecenia jest tylko reporta� Zast�piona o losach �ony gen. Andersa, kt�ra po przedarciu si� do W�och zasta�a u boku m�a du�o m�odsz� zast�pczyni�, wkr�tce now� �on�,� i skazana zosta�a na niebyt, milczenie, zapomnienie. Tylko czy nawet ten reporta� wnosi wiele nowego w stosunku do ksi��ki Nurowskiej o Andersie?

Ewa Winnicka, Londy�czycy, Czarne 2011 (seria reporta�owa).

To zdecydowanie najlepsza z przedstawianych tu ksi��ek. Snyder ��czy wysok� kompetencj� historyka z umiej�tno�ci� zajmuj�cego pisania.

Karol Stefan Habsburg, ksi�� z linii bocznej, bez szans na koron� cesarsk�, zauwa�y�, �e eksplozja nastroj�w nacjonalistycznych w Europie �rodkowej musi doprowadzi� do stworzenia nowych pa�stw narodowych (my�l celna, nawet prekursorska), a te b�d� potrzebowa�y koronowanych g��w, kt�re stan� na ich czele (zupe�na pomy�ka). Za najbardziej prawdopodobne uzna� przywr�cenie do �ycia pa�stwa polskiego i przewidzia� na jego kr�la swojego syna Albrechta. Za tym posz�y lekcje polskiego, cz�stsze przebywanie w dobrach �ywieckich, wydanie jego si�str za Radziwi��a i Czartoryskiego, co mia�o u�atwi� mobilizacj� poparcia dla tej ewentualnej kandydatury.

Najm�odszym bratem Albrechta by� Wilhelm, kt�ry u�wiadomi� sobie, �e na tron cesarski nie ma najmniejszych szans, podobnie jak na hipotetyczny polski, znalaz� sobie zatem nar�d – Ukrai�c�w, kt�rzy nawet kandydata na kr�la nie mieli. Dzieje Wilhelma Habsburga, zwanego Czerwonym ksi�ciem i historia owej koncepcji ukrai�sko-habsburskiej s� tre�ci� ksi��ki Timothy Snydera. Opr�cz biografii Wilhelma ksi��ka zawiera mn�stwo przyczynk�w do los�w propolskich Habsburg�w, dziej�w browaru w �ywcu, hiszpa�skich koligacji, francuskich awantur, niemieckiego aresztowania i sowieckiego zamordowania.

Czerwony ksi�� to panorama �wiata, kt�ry bezpowrotnie przemin��, ale ci�gle fascynuje, pobudza ciekawo��. Za kompetencje, apetyczny j�zyk, erudycj� – 8/10, mimo i� tematyka ksi��ki jest raczej egzotyczna i ma�o wa��ca, bo w gruncie rzeczy to dzieje bon vivanta, cz�owieka naiwnego, zagubionego, nie rozumiej�cego �wiata, kt�ry go otacza�.

Timothy Snyder, Czerwony ksi��, �wiat Ksi��ki 2010.

Autor przedstawia 21 postaci zwi�zanych z poufnymi lub tajnymi przedsi�wzi�ciami dyplomacji watyka�skiej, niekt�re s� do�� dobrze znane (taka to tajno��), o innych us�ysza�em po raz pierwszy.

Irytuj�ce jest szukanie sensacji, tworzenie atmosfery przesyconej tajemniczo�ci�, operacjami szpiegowskimi i strukturami wywiadowczymi. Jako g��wny szpieg Jana Paw�a II przedstawiony jest abp Luigi Poggi, kt�ry by� oficjalnym delegatem Stolicy Apostolskiej do spraw kontakt�w z krajami socjalistycznymi. O jego wizytach w Polsce donosi�y gazety, a efekty jego dzia�a� by�y szeroko komentowane, jak np. wizyta Gorbaczowa w Watykanie (dlaczego o niej Frattini nie pisze?). I co w tym szpiegowskiego lub tajemniczego. Wi�kszo�� rozm�w dyplomatycznych jest niejawnych. To podszyte komercj� szukanie sensacji dooko�a Watykanu robi si� coraz bardziej niesmaczne i coraz g�upsze.

Jeden z rozdzia��w jest nie tylko g�upi, ale i nieprzyzwoity. Rzecz dotyczy bp. d’Herbigny, szefa Collegium Russicum i tw�rcy podziemnej hierarchii w Rosji Sowieckiej. Jej celem by�o zapewnienie cho�by minimalnej opieki duszpasterskiej katolikom poddanym prze�ladowaniom przez NKWD, w sytuacji kiedy znakomita wi�kszo�� duchowie�stwa by�a uwi�ziona lub zg�adzona. Wszyscy nielegalnie wy�wi�ceni i prowadz�cy dzia�alno�� duszpastersk� ryzykowali �yciem. Przedstawienie ich, ze wzgl�d�w komercyjnych, jako cz�onk�w siatki wywiadowczej jest po prostu haniebne. Nawet Sowieci po ich aresztowaniu stawiali najcz�ciej zarzutu „propagandy religijnej” i „dzia�alno�ci antypa�stwowej”. Przebi� NKWD w absurdalno�ci kwalifikacji ich dzia�alno�ci to jest swojego rodzaju rekord pod�o�ci.

Kiksy w t�umaczeniu nie u�atwiaj� lektury i tak np. g��wny konsultant Reagana w sprawach polskich, John Krol to w rzeczywisto�ci Jan Kr�l, abp Filadelfii.

Dla por�wnania polecam ksi��k� wybitnego specjalisty od spraw wschodnich, Hansajakoba Stehle, Tajna dyplomacja Watykanu. Kolosalna r�nica wiedzy, j�zyka, kultury.

Ocena 3/10, nie polecam.

Eric Frattini, Szpiedzy papie�a, �wiat Ksi��ki 2010.

Agonia Prus Wschodnich Adamczewskiego

dijkstra-jg@NOSPAM.gazeta.pl — Sun, 22 Apr 2012 15:55:22 +0200

Na ksi��k� sk�ada si� kilkadziesi�t opowie�ci o losach r�nych miejscowo�ci, zabytk�w czy os�b w 1945 roku, kiedy Armia Czerwona zdobywa�a Prusy Wschodnie, siej�c wsz�dzie zniszczenie, grabi�c, gwa�c�c, morduj�c. Cz�� rozdzia��w jest ma�o odkrywcza i powtarza to, co ju� w wiedzy powszechnej istnieje, np. tragiczny exodus ludno�ci cywilnej organizowany w ostatniej chwili, w warunkach ostrej zimy i pod ostrza�em lotniczym – tak na marginesie: Rosjanie wzi�li wtedy odwet za to, co Luftwaffe robi�a z polskimi uchod�cami 1939 roku. Do tego dochodzi kilka ciekawostek dotycz�cych szturmu na Olsztyn i Kr�lewiec, czy szalonego rajdu kompanii pancernej (9 czo�g�w) lejtnanta Diaczenki, kt�ry niespodziewanie przejecha� przez centrum Elbl�ga, zanim w og�le front pojawi� si� w pobli�u miasta, po czym dalej ile mocy w silnikach pogna� a� do Zalewu Wi�lanego, gdzie musia� czo�gi okopa� i �adnych par� dni poczeka� na dotarcie g��wnych si�.

Naprawd� ciekawe jest historia wsi Nemmersdorf, kt�r� to miejscowo�� Rosjanie przej�ciowo zaj�li ju� 1944. Przesz�a do historii, jako przyk�ad bestialstwa rosyjskiego. C� si� okaza�o? Rosjanie rzeczywi�cie wymordowali wi�kszo�� ludno�ci, natomiast �lady okrucie�stwa (gwa�ty, ukrzy�owania) zainscenizowano na polecenie Goebbelsa, kt�ry chcia� wywo�a� mobilizacje spo�ecze�stwa przez przera�enie. Skutek by� taki, �e Niemc�w, a zw�aszcza Niemki, ogarn�a taka psychoza, �e bardzo cz�sto pope�niali samob�jstwo, aby nie dosta� si� w r�ce Rosjan. Zreszt� trzeba przyzna�, �e Goebbels nie pomyli� si� w przewidywaniach, co czeka ludno�� pod rz�dami Armii Czerwonej.

Druga zaskakuj�ca ciekawostka to skala i przyczyna zniszcze� miast mazurskich i warmi�skich jeszcze dzisiaj rzucaj�ca si� w oczy wszystkim, kt�rzy je zwiedzaj�. Wydawa�o mi si�, �e ruin� tych miast spowodowa�y dzia�ania wojenne celowo prowadzone w maksymalnie niszczycielski spos�b (ci�ka artyleria, katiusze). Nic bardziej b��dnego. Adamczewski ustali�, �e najwi�ksze spustoszenia, spowodowa�y po�ary celowo podsycane przez Rosjan w kilka tygodniu po zdobyciu danej miejscowo�ci. Jaki by� w tym cel poza bezmy�lnym niszczeniem? Trudno powiedzie�, wiadomo tylko, �e w ko�cu reagowa�y dow�dztwa front�w, poniewa� istnia�a gro�ba, �e zabraknie budynk�w dla zaplecza armii.

Ciesz� si� tak�e, �e Adamczewski przypomnia� posta� Ericha Kocha, kt�ry by� gauleiterem Prus Wschodnich, a od 1941 roku wielkorz�dc� okupowanej Ukrainy. Prowadzi� tam tak brutaln� polityk�, �e protestowa� Wehrmacht, a pod koniec wojny i SS, ale jako ulubieniec Hitlera i tak robi� co chcia�. Kr�tko m�wi�c t�pak i okrutnik (szkoda, �e Adamczewski o tym nie pisze). Po wojnie uj�ty przez aliant�w i wydany w 1950 roku Polsce. I tu zacz�a si� komedia. Najpierw czeka� na proces 8 lat, potem dosta� co prawda kar� �mierci, ale wykonanie wyroku zawieszono ze wzgl�du na stan zdrowia. Ostatecznie wyroku nigdy nie wykonano, a zdrowie tak mu si� polepszy�o, �e do�y� 90 lat w wi�zieniu w Barczewie (zmar� dopiero w 1986). Propaganda komunistyczna z jednej strony ujada�a, �e Niemcy ma�o intensywnie �cigaj� zbrodniarzy nazistowskich, a s�dy s� dla nich nadzwyczaj wyrozumia�e (co by�o zreszt� prawd�), �jednocze�nie w�adze PRL chroni�y �ycie jednemu z bardziej pos�pnych zbir�w nazistowskich.

Dla turyst�w powinien by� ciekawy rozdzia� o Wilczym Sza�cu i innych tego typu siedzibach na terenie Mazur, a trzeba wiedzie�, �e podobny kompleks bunkr�w mia�o dow�dztwo Wehrmachtu po przeciwnej ni� Wilczy Szaniec stronie jeziora Mamry (kryptonim Anna, co ciekawe, nie zniszczone) oraz Heinrich Himmler niedaleko wsi Pozezdrza ko�o Gi�ycka (kryptonim Hochwald, czyli Wysoki Las), ale te bunkry zosta�y przez Niemc�w wysadzone, tak jak siedziba Hitlera.

Og�lnie bior�c ksi��ka przydatna dla os�b odwiedzaj�cych Mazury, kt�re chc� zwiedza� bardziej �wiadomie. W kategorii ksi��ek popularnych 8/10, ocen� obni�a maniakalne wracania do poszukiwa� bursztynowej komnaty w ka�dym, nawet najbardziej zdumiewaj�cym kontek�cie.

Leszek Adamczewski, �uny nad jeziorami. Agonia Prus Wschodnich , Replika Zakrzewo 2011.